خانواده، جوان و موفقیت

دیدآورنده:احمد لقمانی،
،
طلوع سخن
آنکه او دست و دلت را سبب روزی کرد
درگهت را درِ پیروزی و بهروزی کرد
بخت پیروز تو را گنبد فیروزه چرخ
تا قیامت سبب نصرت و پیروزی کرد(1)
موفقیت، کامیابی، سربلندی و کامروایی، ماجرای بزرگ زندگی است(2) که آرزوی دلربا و دلپذیر همه نسل‏ها در همه عصرها بوده است و خواهد بود. این پدیده زیبا و زرین، ره‏آورد ترکیب انسان با لحظه لحظه‏های زندگی است و در حقیقت یک «سفر» یا یک «نتیجه» است نه «مقصد و هدف».(3) از این‏رو هر مرحله از موفقیت، تلاش تازه‏ای برای دستیابی به مرحله‏ای برتر و بالاتر است تا همیشه و هر حال، روح سرشار از نشاط و شادمانی و نگاه لبریز از امید به زندگانی گردد و جسم و جان انسان با «حرکت و سبقت» بیشتر در پی فتح فردا و فرداهای دیگر باشد.
موفقیت؛ بینش‏ها و برداشت‏ها
با نگاهی عمیق و دقیق در می‏یابیم که سربلندی و کامروایی یک مفهوم کلی است که نسبت به هر انسانی به گونه‏ای خاص جلوه‏گر می‏شود و بنا بر دیدگاه افراد به آفرینش و آفریده‏ها ترسیم و تدوین می‏گردد. به طور مثال «ناپلئون بناپارت»، امپراطور فرانسه بر این باور است:
«شرط اصلی موفقیت در تمام مراحل زندگی سه چیز است:
اول: پول، دوم: پول، سوم: پول.»
اما برخی دیگر «تلاش و تکاپو» را شرط نخست و بنیادین سربلندی می‏دانند و می‏گویند:
«موفقیت، مجموعه‏ای از تلاش‏های کوچک روزانه است که راز آن ثبات قدم نام دارد. در زندگی، هیچ مرد بزرگی نمی‏تواند کلمه موفقیت را قبل از کلمه کوشش قرار دهد.»(4)
و در کنار این سخنان، بعضی موفقیت در زندگی را محصول «بهره‏گیری تمام عیار از استعدادها و توانایی‏های خویش برای شکوفا ساختن نیروهای ناپیدا» تفسیر می‏کنند و معتقدند:
«انسان موفق، خوشبخت و کامرواست، زیرا 95% از استعدادها و توانایی‏های خود را شکوفا ساخته است. شکست‏خوردگان، تنها 5% از استعدادها و قوای طبیعی خود را مورد بهره‏برداری قرار می‏دهند و این بهایی است که می‏پردازند.»(5)
بی‏تردید در راه کسب این کامیابی هرگز نباید به رضایت همگان اندیشید که این شکستی ویرانگر در دستیابی به اهداف والای زندگی است، بلکه نسبت به آنچه که انجام می‏دهیم باید آگاهی، عشق و هوشیاری از خود نشان دهیم. چنان که «هربرت کاسون» می‏گوید:
از شخصی که در زندگی به موفقیت‏های بزرگی نائل شده بود پرسیدند:
چه عاملی به موفقیت شخص کمک می‏کند؟
پاسخ داد: «داشتن یک هدف و پرتاب تیر درست به سوی آن هدف» بی‏آنکه نگاه فرد به اطراف باشد و توجهی به سخنان دیگران نماید.
دیدگاهی گسترده‏تر، روشن‏تر و بهتر از تمامی آرا و نظرات در بین اندیشمندان جهان وجود دارد که صاحبان آنها فراتر از «پول و ثروت»، «مقام و موقعیت» و یا «شهرت و محبوبیت»، بنا بر فطرت پاک و پاکزاد خداوندی، از لابه‏لای غبارهای تیره و تار مادیات و منیّات، «فضای روشن و روشنگر معنویات» را می‏نگرند و چنین بینش‏هایی دارند:
«می‏خواهم از خودم یک «انسان» بسازم؛ اگر در این کار موفق شوم، در هر کار دیگری موفق خواهم شد(6) ... اگر انسان بتواند از آنچه که هست خود را به مقام معنوی بالاتری برساند موفق است ... با تقوا و خوبی می‏توان سعادت خرید؛(7) نعمتی که در اثر کار، تفکر و سعی در حفظ شرافت و پرهیزگاری به دست می‏آید.(8) آنچه که مرا سربلند و خوشبخت می‏سازد این است که خوشبختی [و موفقیت] را برای خود نیندوزم و با دیگران قسمت کنم.(9) در زمان ما، کسی را موفق می‏دانند که بیش از آنچه که به جهان عرضه می‏کند، از آن سود می‏برد؛ اما مرد باارزش کسی است که بیش از آنچه سهم می‏برد، پیشکش کند.»(10)
تو را باد پیروزی از آسمان
مبادا به جز داد و نیکی گمان
چنین روز روزت فزون باد بخت
بداندیشگان را نگون باد بخت(11)
«موفقیت» و «سربلندی» در
اندیشه‏های پاک پیشوایان معصوم علیهم‏السلام
آشنایی با گنجینه‏های گرانبار سخنان آسمانی معصومان علیهم‏السلام و صالحان، معیارها و خواسته‏های ما را دگرگون می‏سازد و مرزهای زمینی و زمانی آرزوهایمان را گسترده‏تر می‏نماید.
با نگاهی به واژه «وَفِّقْنی»؛ [پروردگارا![ مرا موفق ساز، به خوبی از زوایای بینش‏ها و گرایش‏های درس‏آموز اسوه‏های امروز و فردای زندگی خود بهره می‏گیریم و سربلندی، کامیابی و موفقیت واقعی و حقیقی را در آینه نگاه سخنان قُدسی آنان نصیب خود می‏سازیم:
«دعای عرفه» آبشار شناخت و برداشت امام حسین علیه‏السلام از شخصیت «آفریدگار، آفرینش آفریده‏ها» است که در فرازی زیبا از این دعا، آن حضرت طلب موفقیت در لحظه‏های زندگی خویش می‏کند و عرض می‏نماید:
«الهی کفی بی عزّا اَنْ اَکونَ لَکَ عَبْدا و کفی بی فخرا اَنْ تکون لی ربّا، الهی انت لی کما احبّ، وَفِقْنی لما تُحبّ؛(12) پروردگارا، بندگی من برای تو جهت عزت و سربلندی‏ام کافی است و خداوندی تو برای من برای فخر
و ارج‏گذاری‏ام کافی است، خدایا تو برای من آن گونه‏ای که دوست دارم و می‏پسندم، مرا موفق نما تا به گونه‏ای شوم که تو می‏پسندی و دوست داری.»
این راه نورانی و خواسته آسمانی از سوی دیگر پاکان نیز استمرار یافته است تا افزون بر قرائت حمد در نماز و بیان «ایّاک نعبد و ایّاک نستعین، اهدنا الصّراط المستقیم»، عبادت و عبودیت خویش را از پروردگار پر مهر طلبیم، چنان که امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه به پیشگاه خداوند عرض می‏نماید:
«اللهم صلّ علی محمّد و آله و وفّقنی لقبول ما قضیت لی و علیّ و رضّنی بما اخذت لی و منّی؛(13) پروردگارا، درود فرست بر محمد و خاندان او و مرا موفق بدار برای قبول آنچه که قضای تو به نفع یا ضررم نگاشته است و راضی‏ام کن به آنچه که به سود یا زیانم از من می‏گیری.»
در برخی خواسته‏ها از خداوند موفقیتی همچون موفقیت برترین انسان‏های هستی را می‏طلبیم تا همچون الگوهای الهی، ما نیز سربلند و آبرومند شویم، از این‏رو به پروردگار خویش می‏گوییم:
«وفّقنی لما وَفَّقْتَ له محمدا و آل محمد علیه و علیهم‏السلام؛(14)
خدایا! مرا کامیاب و سربلند گردان در انجام آنچه که موفق ساختی محمد و آل محمد علیه و علیهم‏السلام را [و به وسیله چنین توفیقی به مقامات والا و بالا دست یافتند.]»
درخواست موفقیت و توفیق در انجام اعمال صالح خداپسند و دوری از کارهای پوچ و ناپسند که هر یک پلکان صعود عبودیت عبد محسوب می‏شود، خواسته‏ای خوب از بندگان خوب است:
«اللهم وفقنی لکل عمل صالح ترضی به عنّی ... وفّقنی للعمل الصالح و اعصمنی من العمل الصالح؛(15)
پروردگارا! مرا موفق بدار برای انجام عمل صالحی که با آن از من راضی شوی ... و کامیابم گردان برای اعمال شایسته و دورم ساز از کارهای زشت و زیانبار.»
موفقیت برای «استقامت» نسبت به سختی‏های بندگی در عرصه‏های مختلف خانوادگی و اجتماعی (و وفقنی یا ربّ ان استقیم)(16)، «تقرّب» به محضر حق (و وفقنی لما یقرّبنی الیک)،(17) انجام واجب و مستحب [و ترک حرام و مکروه] (و وفقنی به لاداء الواجب و المندوب)(18) و سرانجام درخواست موفقیت برای آمادگی و زمینه‏سازی هجرت از این دنیای فانی به سرای باقی پیش از شتافتن مرگ به سوی ما و غافلگیر شدن‏مان،(19) خواسته‏هایی است که صالحان و خردمندان روحانی از خدای خود طلب کرده‏اند تا مسیر موفقیت با نور معنویت و عبودیت فرا روی تمامی بندگان شایسته و نیک‏اندیش نمایان شود و هرگز عمر گرانمایه خویش را که چون «سرمایه‏ای آسمانی» در اختیار انسان قرار می‏گیرد همچون «سودی زمینی»، بی‏عیار و بی‏معیار به تاراج دل‏ها و دیده‏های بی‏شمار نگذارند و سرانجامی چون ورشکستگی، خسران و زیان بی‏پایان نصیب خود نسازند:
چیست از این خوب‏تر در همه آفاق کار
دوست به نزدیک دوست، یار به نزدیک یار
دوست برِ دوست رفت، یار به نزدیکِ یار
خوش‏تر از این در جهان هیچ نبوده است کار(20)
جوان، موفقیت و انواع آن
اکنون که با دیدگاههای مختلف انسان‏های صاحب‏نظر یا انواع جهان‏بینی مادی و معنوی آشنا شدیم به راحتی می‏توانیم ابعاد و انواع موفقیت را مطرح کنیم و با یکدیگر به تحلیل هر یک بپردازیم.
در یک نگاه موفقیت دارای دو جلوه است، جلوه نخست، پیشرفت و ترقی ظاهری و محسوس در زندگی اجتماعی، فرهنگی و یا اقتصادی است که فرد سرآمد دیگران می‏شود و در عرصه‏های مختلف مورد توجه قرار می‏گیرد. این پدیده خجسته پیش از هر گونه شانس، اتفاق و یا بخت و اقبال نیازی ضروری به شناخت راه، شناخت هدف و شناخت ابزارهای لازم جهت پیمودن مسیر و دستیابی به قله پیروزی و موفقیت است.
اما جلوه دوم موفقیت ـ که گاه در نگاه بسیاری پیروزی، سربلندی و یا کامیابی در عرصه‏های مختلف زندگانی محسوب نمی‏شود ـ سازگار نمودن خود با مشکلات زندگی، توجه به حقایق غیر قابل انکار و یا غیر قابل توجیه سختی‏ها و تلخی‏ها و تأمل و تدبر در پیدا کردن راهی جهت عبور از لابه‏لای سنگلاخ‏های زندگی است.
به یقین آن زمان که همه چیز علیه انسان است، اگر آدمی خود را با شرایط نامطلوب، سازگار نمود، معنای موفقیت را تجسم عینی بخشیده است. رضایت درونی ناشی از موفقیت در این مرحله، همه ما به ویژه جوانان را برای صعود به مرحله‏ای دیگر آماده می‏کند. علاوه بر آن، کسب موفقیت در یک بُعد یا عرصه زندگی ـ بر سایر ابعاد نیز اثر گذاشته و روح اعتماد شخص را تقویت می‏نماید.(21) آنان که سربلند از این معبر دشوار بیرون روند، راههای دیگر پیشرفت و ترقی را با سرعتی بسیار و غیر قابل باور طی می‏کنند و همچون دانه‏ای که با سختی و تلاش بسیار از خاک سر بیرون آورده است، با سرعت به سوی آسمان حرکت می‏کنند و خورشید حیات و هستی را در آغوش می‏گیرند.
بی‏دلیل نیست که برخی اندیشمندان معتقدند:
راه دستیابی به موفقیت، مضاعف کردن میزان شکست‏هاست.(22)
سربلندی و خوشبختی درونی است نه بیرونی، به آنچه هستیم بستگی دارد نه آنچه داریم.(23)
راهکارهای ارتباط با جوانان در باره
موفقیت
موفقیت در زندگی جامه عمل پوشاندن به آرزوها و آمال گذشته و حال انسان است که لحظه‏های حیات ما را در بر داشته است. این مهم در ایام سراسر شور و نشاط جوانی اهمیت ویژه‏ای می‏یابد، به گونه‏ای که امروز هر یک از ما را به فردایی طلایی و گاه رؤیایی پیوند می‏دهد، از این‏رو در اندیشه‏ها و انگیزه‏های نسل نو جایگاهی بس والا و بالا دارد.
مربیان و مبلّغان و یا پدران و مادران با سلسله راهکارهایی درخور و ارزشمند باید ارتباطی منطقی با نوجوانان و جوانان برقرار کنند و مجموعه‏ای از شیوه‏های قابل اجرا در دستور کار خود قرار دهند، که از آن میان، به این نکات می‏توان اشاره نمود:
1. توجه به جنبه‏ها و جلوه‏های مثبت در
زندگی جوانان
ارتباط، گفتگو و نشست و برخاست با نسل نو باید به گونه‏ای تنظیم شود که آنان احساس کنند به هر حال در یک جهت یا جنبه، موفق هستند و از صفتی مثبت و پسندیده بهره دارند.
بازگو کردن جهات ارزشمند و قابل قبول جامعه در شخصیت جوان، او را به «هویت» خویش باز می‏گرداند. از ظرفیت‏ها و قابلیت‏های درونی خود باخبر می‏سازد، باعث جبران گذشته و امید به حال و آینده می‏شود و سرانجام پلی بین امروز زندگی با فردای ابدی او برقرار می‏سازد تا پر تلاش و سختکوش از لابه‏لای سختی‏ها به راحتی‏های مورد انتظار خویش که همان موفقیت و کامیابی‏های شیرین و زرین است، دست یابد.
2. جایگزین‏سازی اهداف جدید
شناخت اندک و تجربه ناچیز نسل جوان گاه آنان را به هدف‏های ابتدایی یا میانی دلخوش می‏سازد، از این‏رو از دستیابی به اهداف عالی و نهایی ـ که در نگاه و دیدگاه پیشوایان روشن‏اندیش و صاحب‏نظران نکته‏سنج ترسیم گردیده بود ـ باز می‏مانند و دیری نمی‏پاید که حسرت و افسوس گذشته را نصیب خود می‏سازند!
همه ما باید دوستانه و صمیمانه به جوانان تفهیم نماییم، چنانچه به موفقیتی دست یافتند، برای پرهیز از رکود و رخوت، با سرعت و دقت، هدف دیگری را جایگزین هدف قبلی نمایند و توانایی‏های خود را برای دستیابی به موفقیت بعدی بسیج سازند تا هرگز اسیر دلزدگی، یکنواختی و یا روزمرّگی نشوند و همیشه پرشور و پرتوان به آینده بنگرند.
3. توجه بخشیدن به نقش شگرف اراده
جوانان به همان مقدار که به نقش خانواده، جامعه و همسالان و برخی دیگر از عوامل موفقیت خود اعتقاد دارند، نقش خویش را نیز باید باور کنند و عامل اراده خودساز شخصیت را برجسته‏تر از دیگر عوامل، در نظر آورند، که:
از حلقه‏های زنجیر سودا چه باک دارد
از گوشمال گرداب دریا چه باک دارد
پرواز گوشه‏گیران بالاتر از سپهرست
از سربلندی قاف عنقا چه باک دارد(24)
4. حفظ تعادل روحی و فکری نسل جوان
برای حفظ تعادل روحی و فکری جوانان، بسیار ضروری است که به آنها تفهیم شود، عوامل احتمالی شکست را در کنار عوامل موفقیت در نظر گیرند و با این نگاه به امروز و فردای زندگی بنگرند تا چنانچه به بن‏بست رسیدند، آمادگی اولیه را برای پذیرش شکست داشته باشند.
علاوه بر این بدانند و باور کنند که هرگز «نوش» زندگی بدون «نیش» به دست نمی‏آید و در هر شکستی تجربه‏ای طلایی و برداشتی اثرگذار نهفته است، چنان که در موفقیت‏ها، این بیم و هراس وجود دارد که انسان دارای غرور کاذب، رکود ویرانگر و یا از دست دادن تدبیر و تلاش حرکت‏آفرین و زندگی‏ساز گردد.
5. توجه بخشیدن به شخصیت افراد نه
مسئولیت آنان
فراز آغازین این نوشتار را با این سخن آغاز کردیم که موفقیت یک سفر یا یک نتیجه است نه یک مقصد و هدف نهایی. اکنون نیز بر این مهم تأکید می‏کنیم که هوشیاری و آگاهی ما مانع جایگزین‏سازی «ابزار» به جای «اهداف» خواهد شد، چنان که حقیقت وجود انسان به گونه‏ای است که شخصیتی سیری‏ناپذیر دارد و هماره به دنبال نامحدود است، گرچه در بسیاری از گزینش‏ها و گرایش‏ها، آرامش و جاودانگی را با جلوه‏های زیبا، فریبا و زودگذر می‏جوید و پس از چندی خسته و افسرده می‏شود، اما باید بدانیم که موفقیت در امور جزیی و کم‏اهمیت، مقدمه‏ای برای سربلندی در کارهای بزرگ است و تنها باید به عنوان پله‏های نردبان تکامل و ترقی بدان‏ها نگریست.
به جوانان عزیز بیاموزیم هرگز به کوچکی یا بزرگی کار یا مسئولیت ننگرند، بلکه به شخصیتی که کار یا مسئولیت را بر عهده گرفته است بنگرند و نحوه ایفای وظایف و مسئولیت‏های او را مورد ارزیابی قرار دهند.
6. آینده‏نگری؛ شرط لازم و ضروری
موفقیت
یکی از ارکان کسب موفقیت، آینده‏نگری است. جوانانی که می‏خواهند خود را برای پذیرش مسئولیت‏های آینده آماده کنند، لازم است با مطالعه و مشورت و دانش و بینش بهتر و بیشتر، در امروز زندگی خود توقف نکنند و گام‏های بلندتر و سریع‏تری برای دستیابی به فردایی روشن، تأثیرگذار و امیدآفرین بردارند زیرا: «مردان روزگار از همت بلند به جایی رسیده‏اند.»
7. نعمت پنداشتن کمبودها، تلخی‏ها و
سختی‏های زندگی
کمبودها و شکست‏های زندگی برای جوانان، هرگز به معنای از دست دادن همه فرصت‏ها تلقی نمی‏شود، زیرا نیروی محرکه‏ای که گاه در اثر تلخی‏ها و سختی‏ها در انسان ایجاد می‏شود، به مراتب برتر و بهتر از احساسی است که در سایه موفقیت پدید می‏آید. به قول «هوراس»: شکست‏ها و تلخی‏ها نبوغ را نمایان می‏کند و خوشبختی‏ها و شادکامی‏ها آن را می‏پوشاند.
8. مدد خواستن از پروردگار و روح بلند
پاکان و صالحان
در هر حال نباید لحظه‏ای غافل شد که همه خیرها و خوبی‏ها از جانب خداست.(25) جوانانی که با «توکل» به خداوند، تمامی موفقیت‏های خویش را از ذات پاک پروردگار می‏دانند و با «توسل» به اولیای دین و پیشوایان قدسی، ارتباط معنوی خود را افزایش می‏دهند، بدون تردید خویش را متصل به اقیانوسی بیکران از «امید و ایمان و اطمینان» می‏یابند و در ساعات سبز دعا و نیایش زمزمه‏ای اینچنین دارند:
ای بارخدا به حق هستی
شش چیز مرا مدد فرستی
ایمان و امان و تندرستی
فتح و فرج و فراخ‏دستی(26)
پی‏نوشتها: ــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ انوری ابیوردی.
2 ـ آرتو مورگان.
3 ـ فیلیپ گوبدالا، بن‏سوئیت لند و گوستاو فلوبر.
4 ـ مامی مک کالو، بنیامین دیسرائیلی، آرتو بریسیان.
5 ـ یک شاخه گل مینا، حسین سیدی، ص159.
6 ـ گارنیلد.
7 ـ زنون.
8 ـ سیسرون.
9 ـ رلف بارتن‏پری.
10 ـ آلبرت انیشتین، فیزیکدان آلمانی.
11 ـ حکیم ابوالقاسم فردوسی.
12 ـ کنزالفوائد، ج1، ص386.
13 ـ الصحیفة السجادیه، ص72؛ ر.ک: همان، ص72 و 92 و 98 و 114.
14 ـ البلد الامین، ص203.
15 ـ الکافی، ج4، ص72؛ کتاب من لا یحضره الفقیه، ج2، ص102؛ تأویل الایات، ص565.
16 ـ مصباح المتهجّد، ص148.
17 ـ بحارالانوار، ج83، ص243.
18 ـ الامان، ص34.
19 ـ (وفقنی للاستعداد للموت قبل ان ینزل بی و تمهید حالی فی دار الخلود قبل نقلتی)؛ جمال الاسبوع، ص101.
20 ـ ابوسعید ابوالخیر.
21 ـ جوان و نیروی چهارم زندگی، محمدرضا شرفی، ص127 و 128.
22 ـ توماس جی، واتسون.
23 ـ هنری ون‏دایک.
24 ـ صائب.
25 ـ جوان و نیروی چهارم زندگی، ص128 و 129.
26 ـ ابوسعید ابوالخیر.